En dus kon de noodrem niet worden teruggeplaatst in haar oorspronkelijke stand. Van opstelterrein naar hoofdwerkplaats, dat moest de route worden. Niet alleen parkeren en reinigen maar een langere revisie die zou leiden tot een weer energiek functionerende tractiemotor. 

Het is gelukt. Sinds drie weken staat deze hoofdconducteur weer vol vertrouwen en enthousiasme op de trein. Ging het allemaal vanzelf? Allerminst. Het doet iets met je, als onbekenden menen jou tot boksbal van hun frustratie te kunnen degraderen. Natuurlijk ging ik als eerste bij mezelf te rade: is er iets wat ik anders had kunnen doen? In dit geval: drie keer nee. Mijn treurige conclusie is dat het onderdeel is van een bredere maatschappelijke ontwikkeling: steeds meer mensen lijken moeite te hebben om zich te verhouden tot heersende normen en waarden. Weerstand tegen personeel in uniform als toezichthouders op die omgangsvormen past daarbij. Helaas..

Die tijd in 'de werkplaats' heeft me geholpen; ik ben er weer. Mijn omgeving vroeg zich af waarom ik in godsnaam weer als HC op de trein zou willen gaan werken?! Die vraag heb ik mezelf ook gesteld. Maar los van het feit dat er gewoon brood op mijn plank moet, waren de afgelopen drie weken ook een fijn weerzien. Met collega’s. En met hele vele vriendelijke, fatsoenlijke reizigers. Het herinnerde mij eraan dat de goeie altijd met meer zijn. 

Ik blijf nog even.

Meer dan wenkbrauwenfronsend is de ervaring die ik onlangs had met, vermoedelijk, een reiziger. Een man die de sluitende deur van een vertrekkende trein open forceerde om mij, zonder ook maar een woord te hebben gewisseld, een volle vuistslag in mijn gezicht te geven. Daar lag ik, op de vloer van mijn eigen trein. En naast mij lag mijn vertrouwen, ook op de bodem. Vertrouwen in het feit dat ik dingen kan oplossen, wat er ook gebeurt. Met een gesprek. Een beetje wederzijds begrip en respect. Met woorden. En vooral, vanuit menselijkheid. Daar zit mijn kracht. Die van hem zat duidelijk elders. En sindsdien voelt het anders. 

‘Het is niet persoonlijk, het is tegen het uniform.’ 

Maar ik heb er toch vooral persoonlijk last van. Met die dreun heeft een totale onbekende mijn professionele zelfvertrouwen onderuit geramd. En dat maakt me machteloos en boos. Of eigenlijk is het vooral de machteloosheid die frustreert. Ik moet vertrouwen op het feit dat er getuigen zijn, camerabeelden, de dader is gepakt. Aangifte is gedaan en er is een medische verklaring. Ik wil vooral antwoord op de vraag: Wie is die man? En wat bezielde hem? 

Vandaag mocht hij dat met zijn advocaat op gesloten zitting bij de Officier van Justitie toelichten. Helaas word ik niet gehoord. Het kan tot zo’n 7 weken duren eer uitspraak wordt gedaan; wat die ook is, ik zal me er bij neer moeten leggen. Ik wens dat mijn gevoel van rechtvaardigheid zich erin zal herkennen.

Mijn uniform hangt al even werkloos in de kast. Schoongewassen. Maar sinds het op die treinvloer belandde lijkt de pasvorm eruit. 

Het was niet persoonlijk. Maar het was wel raak. Mijn wang en jukbeen hebben weer hun vertrouwde kleur. Die stoot echter, die dreunt van binnen nog na. Een langdurige echo die in lichaam en geest resoneert. 

Hoe professioneel je het ook draagt, uiteindelijk zit in ieder uniform toch vooral een persoon.

Toen de nieuwe kledingleverancier van NS het rijdend personeel onlangs ter introductie een donkerblauwe kraagloze ‘polo’ toestuurde, voelde dat voor mij waarlijk als een degeneratie. Zo’n kaal nekkie waar geen stropdas of shawltje de boel kan opfluffen omdat, ik zei het al, de kraag ontbreekt. En donkerblauw, ik bedoel: geen reiziger die nog in één oogopslag een conducteur in je herkent. Maar eerlijk is eerlijk, een groot deel van mijn collega’s is er blij mee en draagt het shirt veel en graag.

In de dagelijkse praktijk blijkt die conducteurs-outfit overigens niet slechts van een geruststellende herkenbaarheid: regelmatig vragen braaf ingecheckte reizigers bij de aanblik van een conducteur zich plots nerveus af of het poortje eigenlijk wel piepte toen ze het gedachteloos passeerden. Anderen hebben een aversie tegen alles wat ook maar riekt naar een vorm van autoriteit en draaien doelbewust hun hoofd weg als je ze om hun kaartje vraagt. Of laatst dat joch van een jaar of veertien dat een boete kreeg vanwege zwartrijden: ‘wat sta je daar nou in je apenpakkie; ik ga later veel beter werk krijgen dan jij met je zielige baantje’.. 

Het dragen van dat donkerblauw met rode bies doet wat met mensen. En met mij. Met het aantrekken ervan, kleed ik me in een stuk verantwoordelijkheid. Zo voelt dat. En ik word van grote afstand herkend. Nou ja, niet persoonlijk, maar als hoofdconducteur toch zeker. 

Wanneer ik geüniformeerd het stationsgebied binnenwandel begint ook het begroeten van collega’s: hoi, hallo, dag! En dat een hele dienst lang, het hele land door.

Dat er ook grenzen zitten aan die collegialiteit ervoer ik al vroeg in mijn HC-carrière: op een vrije dag besteeg ik de trappen van station Utrecht aan de Jaarbeurszijde, op weg naar spoor 7 voor een treinrit richting Haarlem. In de etalageruit van Sissy Boy zag ik hoe mijn nieuwe witte broek fraai afstak bij mijn lange groene jas. Toen ik weer opkeek ontwaarde ik vlak voor me twee geüniformeerde collega’s. Ze keken me aan en liepen zonder iets te zeggen door. Ik kon nog net mijn enthousiaste kreet van ons-kent-ons inslikken. Verward bleef ik staan, wat was hier zojuist gebeurd? En toen realiseerde ik het me: mijn uniform hing thuis in de kast en daarmee mijn professionele identiteit. Enigszins teleurgesteld en vooral volledig incognito vervolgde ik mijn weg. Ik mengde me op perron 7 tussen mijn medereizigers en voelde: hun reis was vandaag niet mijn pakkie ‘an.

Nog zo’n fenomeen op de stations en in treinen: sinds er statiegeld op blikjes en flesjes zit, lopen er mensen met een grote vuilniszak over hun schouder op de perrons om de vuilnisbakken aan een intern onderzoek te onderwerpen. Ze stappen ook de trein in als deze een paar minuten stilstaat: waar de een het ziet als afval maakt het voor de ander het verschil.

Laatst nog op station Tiel, een zogenaamd kopstation. Aan het einde van het spoor staat een zwaar juk, de rails stopt er. Tussen aankomst en vertrek staat we daar zo’n 6 minuten stil. De keertijd wordt door de machinist gebruikt om zich naar voren te verplaatsen en de trein in die cabine gereed te maken voor vertrek. Als conducteur loop ik in tegengestelde richting naar het achterste gedeelte van de trein. 

Terwijl ik daar op het perron liep zag ik een man met piekerig grijs haar de trein in stappen; schichtig keek hij mijn kant op. Ik besloot even kennis te gaan maken en stapte ook in. Toen ik dichterbij kwam zag ik hoe de man alle afvalbakjes stelselmatig inspecteerde op de aanwezigheid van lege hulzen. Hij had een wat aparte stijl, vond ik. Tot mijn blik naar zijn rechterarm werd getrokken: de man bleek zijn onderarm te missen en had de mouw van zijn jas er provisorisch omheen gebonden met wat rafelig touw. Ik staarde waarschijnlijk onfatsoenlijk lang; de man keek om en toonde een tandeloze grijns. Met de vuilniszak onder zijn rechter oksel geklemd vervolgde hij zijn door nood gedwongen choreografie. Hoe groot zijn buit was weet ik niet maar hij redde zijn inspectie binnen de 6 minuten.

Het heeft iets veranderd in de manier waarop ik naar verweesde blikjes kijk. Eerder waren ze slechts onderdeel van een bron vol ergernis. Na de confronterende ontmoeting in Tiel ben ik milder, merk ik. Wat weet je tenslotte van mensen en hun rugzak.

Uiteindelijk zijn reizigers passanten. Zorgeloos stappen ze uit in de overtuiging dat na hen de zondvloed volgt. In de praktijk vaak een stroom van bier, cola en water op een bedje van verpakkingspapier, kruimels, klokhuizen en lege fritesbakjes met restjes mayo. O ja, en blikjes. Maar die leveren tenminste nog wat op.

Uitzondering is de vouwfiets: die mag, mits in-en uitgevouwen op het perron, ook in de spits gratis mee. Uitzondering dáárop is dan weer de giga-fatbike-vouw-variant, die zelfs in opgevouwen staat meer ruimte inneemt dan een doorsnee rijwiel.

Ooit speelde een groene Veloretti een lelijke hoofdrol in de fietsensoap: Het was de laatste sprinter van Utrecht CS naar Zwolle. In het donker waren we inmiddels al een tijdje onderweg met twee goed gevulde treinstellen toen ik besloot mijn controleronde te doen. Ik pakte mijn MCS (scanapparaat), opschrijfboekje, portofoon en gsm, en startte in het achterste gedeelte. Er heerste een ontspannen sfeer en iedereen was ingecheckt. Tevreden stapte ik over naar het voorste stel, in het volste vertrouwen dat het daar niet anders zou zijn. Ik kreeg gelijk. Tot ik halverwege een onbeheerde fiets, matgroen, van het merk Veloretti, ontmoette. Ik liep terug naar waar ik al geweest was en vroeg of iemand de eigenaar was? Niemand. Dan verderop maar vragen. Niemand identificeerde zich echter als eigenaar van het verweesde exemplaar. Ik besloot een omroep te doen waarin ik de eigenaar van de fiets verzocht zich kenbaar te maken. Terwijl ik de deur van de cabine na mijn omroep opende zag ik hoe iemand de fiets optilde en verplaatste. Ik zag slechts een rug. Toen ik ter plekke informeerde kwam er opnieuw geen reactie. Op dat punt vond ik dat ik voldoende pogingen had ondernomen. We arriveerden op station Putten en ik kondigde aan dat de fiets hier de trein zou verlaten. Ik tilde hem op, hij belemmerde sowieso de uitgang. Op dat moment sprong een grote man op uit zijn stoel, gillend: ‘Blijf met je gore poten van mijn fiets af!’. Voor ik het besefte duwde hij me met tweewieler en al tegen de grond. Daar lag ik, op het perron, onder die groene Veloretti, mijn portofoon en boekje links en rechts verderop. ‘Gaat het, mevrouw?’. Geschrokken reizigers ontfermden zich over me. Tegen de man: ‘Wat doe jij nou, mafkees?’ De man: ‘Ze moet gewoon met haar poten van mijn fiets afblijven!’, om vervolgens met fiets en al de trein weer in te stappen. ‘Serieus? Je denkt toch niet dat je nog één centimeter verder meegaat met mij?’, vroeg ik hem. ‘Echt wel’, antwoordde hij, ‘ik heb toch een kaartje?!’ 

Hij is met fiets en al achtergebleven in Putten. Ik hoop dat hij naar Zwolle moest.

Als conducteur werk ik op zo’n moment ook nogal eens als de beruchte rode lap wanneer ik probeer uit te leggen dat een vervoerbewijs nog geen plaatsbewijs is, ook niet voor de eersteklas: ‘Jezus, wat kinderachtig zeg, er zit daar nu toch niemand?!’  Klopt. Mensen kopen niet voor niets een eersteklas kaartje. 

Tót een moment aanbreekt waarop er bijvoorbeeld twee eerdere treinen zijn uitgevallen en mijn trein de eerste is die weer rijdt: dan neem ik zoveel mogelijk wachtende reizigers mee en proppen we de trein zo vol mogelijk. Staan blijkt dan ook ineens veel minder erg. Iedereen wil gewoon naar huis. De rode stoelen moeten er in zo’n situatie ook aan geloven: nood breekt wet, dus daar mag eersteklas dicht tegen elkaar aan worden gestaan.

Nog iets wat me opvalt: in een drukke trein vragen mensen vaak niet aan een medereiziger of die, bijvoorbeeld, zijn rugzak van de lege stoel naast hem wil halen. Zomaar contact maken om naast een vreemde te gaan zitten blijkt vaak een te grote stap. ‘Nee mevrouw, ik blijf wel even staan, ik moet er toch over tien minuten uit..’

Waarom doen mensen dat niet, vraag ik me af. Is het angst? En zo ja, waarvoor? Het verschil tussen een eersteklas kaartje en een tweedeklas kaartje moge duidelijk zijn, maar een rugzak zónder kaartje heeft toch echt geen prioriteit ten opzichte van een ingecheckte reiziger.                                                                 

Als chef van de trein verzoek ik mensen natuurlijk wél om hun rugzak, koffer of boodschappentas in het bagagerek te deponeren. En eerlijk is eerlijk, soms sta ook ik versteld van de botheid waarmee zo’n reiziger dan reageert: ‘Ja, als ze er willen zitten moeten ze dat gewoon even vragen, dan haal ik hem wel weg (..)’  

Wellicht dat de jongen die ik onlangs in een verder lege eersteklas aantrof zichzelf zo’n reactie had willen besparen:    Ik schatte hem een jaar of 14, een rugzak zo groot als zijn bovenlijf hing moedeloos aan twee smalle schouders. Op het puntje van zijn stoel zat ‘ie, verre van ontspannen. Ik besloot hem aan te spreken: ‘Ha, goeiemiddag, alles goed?’ ‘Ja mevrouw, alles goed.’ ‘Da’s mooi. En je bent je ervan bewust dat je in de eerste klas zit?’ Enigszins verward keek hij me aan: ‘Nee mevrouw, ik zit al in de derde..’

Toch haalt dit het niet bij het verhaal dat ik onlangs van een collega hoorde. In een nachtelijke intercity vol festivalgangers had hij een, zelfs voor een conducteur, next level ervaring. Tijdens zijn ronde door de trein rook hij een penetrante bruine lucht. Het zal toch niet? Jawel: op een van de grote stalen stangen die de treindeuren openen en sluiten zat een jongen, broek op zijn knieën, hoofd in zijn handen. Hij keek wazig voor zich uit. De blik van mijn collega ging omlaag waar een dampende drol danste op de trillende treinvloer. De reiziger bleek in de volle overtuiging dat hij op een wc-bril zat. De nacht doet wonderlijke dingen met een mens. Respect voor alle schoonmakers voor wie ook menselijk afval wekelijkse kost is. 

Treintoiletten zijn toevluchtsoorden. Ook voor mensen zonder volle blaas. Meestal reizigers zonder geldig vervoerbewijs die onzichtbaar willen blijven voor de conducteur. Soms lukt het. Maar de keren dat ik iemand heb moeten sommeren de wc-deur te openen zijn talrijk. Het kan niet zo zijn dat medereizigers de beentjes gekruist moeten houden omdat een ander meent vrij te kunnen reizen. 

Iemand kan ook in nood zijn. Dus als er niet gereageerd wordt op mijn meermaals vragen dan open ik de deur zelf. Het levert regelmatig lelijke confrontaties op. Of verrassende. Zoals een compleet naakte, magere en zwaar behaarde man die zich zittend op de bril aan het wassen was met een vochtige lap. De vloer om hem heen glanzend van verloren druppels. Naar zijn kaartje heb ik nooit gevraagd.

Zelf laat ik het toilet onderweg links liggen. Ik moet er niet aan denken om met mijn uniformbroek op half zeven boven zo’n wiebelend toilet te zweven. Dus drink ik minder dan goed voor me is. Met regelmatig een uitdrogingshoofdpijntje tot gevolg. Op alle stations zijn weliswaar personeelstoiletten maar je hebt niet altijd de optie om die te bezoeken. Bijvoorbeeld wanneer je met vertraging ergens bent gearriveerd en je met dezelfde 10 bakken VIRM (dubbeldeks intercity) zo snel mogelijk moet keren om op tijd te kunnen vertrekken. Of wanneer je vertraagd arriveert op spoor 21 en je volgende trein binnen tien minuten vertrekt van spoor 7. In uiterste nood bel je de treindienstleiding met het verzoek om uitstel van vertrek. Die zetten het sein dan tijdelijk terug naar rood want hé: als je moet dan moet je.

Haar warrige bos grijze krullen leek die ochtend nog geen borstel te hebben gezien. In een ruimvallende paars-fluwelen jas zat ze met haar rechterhand tussen het raam en haar bleke wang. Met de ogen gesloten probeerde ze alsnog haar ruw door de wekker onderbroken droom tot een goed einde te brengen. Vóórdat ze zo dadelijk het voortouw zou nemen in een klas vol onwillige VMBO-pubers. En nooit eerder dan dat ze haar mok met D66-logo in de lerarenkamer had volgetankt met een smakeloze automatencappuccino. Althans, zo zou haar dag beginnen in mijn verbeelding. De kans dat ze een afgepeigerde mantelzorger zou zijn op weg naar haar hulpbehoevende hoogbejaarde ouders was minstens zo groot natuurlijk. 

Het raadsel van de dame in de paarse jas is nooit ontrafeld. Evenals die grijze krullenbos, vermoed ik.

Middag- en avondtreinen zijn van een andere orde. Letterlijk uitgelaten stapt in de loop van de middag jong en ouder over de drempel. Ook, maar anders moe dan de reiziger in de vroege ochtend. Meer voldaan misschien. Het perspectief verschilt natuurlijk ook: een vrije avond ligt in het verschiet. En er valt wat na te praten met een meereizende collega over de vergadering van die middag. Of met je klasgenoten over die gast die even daarvoor was gedumpt door zijn chickie. Via whatsapp nota bene! ‘Mevrouw, zoiets doe je toch niet?! 

Nee, zoiets doe je niet.

Na de avondspits verandert de trein door de week in een alternatieve spelersbus voor mensen op weg naar hockeytraining of repetitie bij de fanfare. En in een gedeelde taxi voor mensen richting etentje, clubavond of film. Of soms zelfs in een vluchtauto voor een ex-gedetineerde. ‘Mevrouw, hoe kom ik vanaf hier in Dordrecht zonder dat ik langs Delft moet?’ Dat wordt een uitdaging, denk ik. Je wilt per se niet via Delft? ‘Nee mevrouw, ik ben net uit de gevangenis en heb een enkelband. Daarmee mag ik niet in de buurt van Delft komen.’ Oké, laten we dan eens kijken welke opties je hebt. Je zult waarschijnlijk wel een stuk om moeten reizen. ‘Dat geeft niet mevrouw, ik heb alle tijd.’ 

Mijn diensten duren tot maximaal 2 uur ’s nachts. Wanneer ik aan het einde van een dienst door de grotendeels verlaten stationshal richting mijn fiets loop, hoor ik het gezoem van de schoonmaakwagentjes. Een drukke dag wordt uitgewist. Het heeft iets knus en desolaats tegelijkertijd. Ik kijk naar de enkele passant die zijn slaap zoekt op een van de harde houten banken. Een slaapliedje op de stationspiano zou zijn leed misschien wat verzachten. Maar er is niemand meer die erachter plaats zal nemen deze nacht. Of zal ik ..

Een inmiddels vergeeld gevoel van paniek drong zich dan ook voelbaar aan me op: hier zou worden besloten over míjn toekomst. Ik herkende de machteloosheid van toen ik als 18-jarige voor de derde keer een poging deed om het felbegeerde roze papiertje te bemachtigen. 

Bij de NS gingen de seinen gelukkig sneller op groen: ik mocht gaan starten met de opleiding tot HC (hoofdconducteur). Een half jaar lang zou mijn werkterrein bestaan uit klaslokalen en treincoupés. Zes maanden... Mijn vroegere ik zou het zich verwonderd hebben afgevraagd: hoeveel tijd heb je nou helemaal nodig om op een fluit te leren blazen en kaartjes te kunnen knippen?!

Nooit eerder had ik me afgevraagd hoeveel stations Nederland rijk is. Of waar ze zich zoal bevinden. 

Intercity, sprinter, ICM, VIRM, SLT, ik had geen idee. 

Hoeveel kaartsoorten bestaan er wel niet en voor wie gelden ze op welk moment?  

De wet en regelgeving rond het openbaar vervoer bleek weliswaar interessant maar geen sinecure. 

En ja: EHBO. Natuurlijk! 

De grootste uitdaging én tegelijkertijd charme van het werk zit ‘m uiteindelijk in de diversiteit aan reizigers. Die vraagt om flexibiliteit in stevige schoenen. De klant op 1, 2 en 3, daar staan we voor, 

En wat te doen als het allemaal even niet vanzelf gaat onderweg? Improviseren is ook een zeer bruikbaar talent.

Als laatste uiteindelijk het allerbelangrijkste: de focus op een veilig en tijdig vertrekproces. 

Inmiddels zijn we bijna 6 jaar verder. Ik ben een trotse hoofdconducteur met ondertussen de nodige ervaring op rails en perron. En met een zoveel grotere schat aan mensenkennis. In dit werk sta je elke dag opnieuw midden in de maatschappij. Niet alles is leuk en ook zeker niet alles gaat vanzelf. Met de Corona-crisis als absoluut dieptepunt in mijn nog korte spoorleven. Daar zal ik later nog eens dieper op ingaan. 

Deze kaartjesknippende bromsnorrette staat tegenwoordig haar vrouwtje. 

Ík heb hem eind jaren ’90 gemist, die wervende commercial van de NS. Met terugwerkende kracht kan ik zeggen: op een dag weet je het, je wordt conducteur!